प्रागैतिहासिक व आद्य-ऐतिहासिक काळ

इ.स.पू. २०,००,००० – २६००

मानवाच्या इतिहासातील सर्वात दीर्घ आणि मूलभूत असा टप्पा म्हणजे प्रागैतिहासिक व आद्य-ऐतिहासिक काळ. या काळात मानवाने शिकारी-संकलक अवस्थेपासून ते स्थिर वसाहती, शेती आणि प्राथमिक सामाजिक रचनेपर्यंतचा प्रवास केला. लेखनपद्धती अस्तित्वात नसल्यामुळे या काळाची माहिती प्रामुख्याने पुरातत्त्वीय पुरावे, अवजारे, गुहा-चित्रे, वस्तीचे अवशेष आणि मानवी सांगाड्यांवरून मिळते.

१. सामाजिक व राजकीय रचना

या काळातील मानवाचे जीवन मुख्यतः भटक्या जमातींवर आधारित होते. अन्न, पाणी व सुरक्षिततेच्या शोधात मानव एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी स्थलांतर करत असे.

राजकीय व्यवस्था :

कोणतीही केंद्रीत सत्ता अस्तित्वात नव्हती. राजा, राज्य, कायदे किंवा प्रशासन अशी संकल्पना नव्हती. कुटुंब किंवा जमात हेच समाजाचे मूलभूत घटक होते. जमातीतील वयोवृद्ध, अनुभवी किंवा बलवान व्यक्ती अनौपचारिक नेतृत्व करत.

सामाजिक रचना :

समाज लहान गटांमध्ये विभागलेला होता. स्त्री-पुरुषांमध्ये कामाचे नैसर्गिक विभाजन होते—पुरुष शिकार करत, स्त्रिया अन्नसंकलन, मुलांची काळजी आणि प्राथमिक शेती करत. सामाजिक विषमता फारशी नव्हती; सर्वजण साधारण समान पातळीवर जीवन जगत.

नवपाषाण युगात शेतीच्या शोधानंतर मानव स्थिर वस्ती करू लागला. यामुळे गावांची निर्मिती झाली आणि समाज अधिक संघटित होऊ लागला.

२. धार्मिक संकल्पना 

या काळातील धर्म संकल्पना अत्यंत साध्या आणि निसर्गाशी निगडित होत्या.

निसर्गपूजा : सूर्य, चंद्र, वारा, पाऊस, अग्नी, पर्वत, नद्या, वृक्ष यांची पूजा केली जात असे. निसर्गातील शक्तींना मानव आपल्या जीवनाचा आधार मानत होता.

प्रजननपूजा : स्त्रीदेह व मातृत्व यांना विशेष महत्त्व होते. सुपीकता, शेतीची भरभराट आणि संततीप्राप्तीसाठी देवीसदृश मूर्तींची पूजा केली जात असे.

पूर्वजपूजा : मृत पूर्वज आत्म्यांच्या स्वरूपात अस्तित्वात आहेत, असा विश्वास होता. ते कुटुंबाचे रक्षण करतात किंवा संकटे आणू शकतात, अशी धारणा होती. या श्रद्धा भय, अनुभव आणि निसर्गाशी असलेल्या जवळिकीवर आधारित होत्या; त्यामागे कोणतीही तत्त्वज्ञानात्मक मांडणी नव्हती.

३. अर्थव्यवस्था व व्यापार

या काळातील अर्थव्यवस्था अत्यंत प्राथमिक स्वरूपाची होती.

उपजीविकेची साधने : शिकारी, मासेमारी, फळे, कंदमुळे, बी-बियाण्यांचे संकलन. पुढे शेती व पशुपालनाची सुरुवात झाली.

वस्तुविनिमय पद्धत (Barter System) :

पैशांचा शोध नसल्यामुळे वस्तूच्या बदल्यात वस्तू देण्याची पद्धत प्रचलित होती. उदा. अन्नधान्याच्या बदल्यात दगडी अवजारे, प्राणीउत्पादने किंवा इतर वस्तू.

व्यापाराचे स्वरूप :

व्यापार मुख्यतः स्थानिक होता. शेजारील जमातींमध्ये अन्नधान्य, दगडी हत्यारे, मातीची भांडी यांची देवाणघेवाण होत असे. आद्य-ऐतिहासिक काळात (विशेषतः सिंधू संस्कृतीच्या आधी) व्यापार अधिक संघटित होऊ लागल्याची चिन्हे दिसतात.

४. तंत्रज्ञान व साधने

दगडी अवजारे हा या काळाचा मुख्य आधार होता. जुने पाषाणयुग, मध्यम पाषाणयुग आणि नवपाषाणयुग अशा टप्प्यांत अवजारांची गुणवत्ता सुधारत गेली. शेतीसाठी कुऱ्हाड, विळा, खुरपे यांसारखी साधने विकसित झाली.

एकुणात, प्रागैतिहासिक व आद्य-ऐतिहासिक काळ हा मानवी संस्कृतीचा पाया घालणारा कालखंड होता. केंद्रीत सत्ता, विकसित धर्म, चलनव्यवस्था किंवा लिखित इतिहास नसतानाही मानवाने सहजीवन, सहकार्य, निसर्गाशी जुळवून घेण्याची क्षमता आणि सामाजिक संघटनाची बीजे याच काळात रोवली. पुढील प्रगत ऐतिहासिक संस्कृतींचा पाया हाच काळ ठरला.